شهر دماوند یکی از شهرهای اسطوره ای و جزو نخستین شهرها در تاریخ روایی ایران است، که کیومرث آن را بنیان نهاده است. شاید حفاریهای باستان شناختی تأیید کند که این شهر اسطوره ای اولین شهری است که به یکی از شاهان منتسب شده است.
دماوند از معدود مناطقی است که نام آن آمیخته با فرهنگ اساطیری و فولکلور مردم این مرز وبوم و مظهر آزادی و به بندکشی ظلم و بیداد ضحاکی به دست مردمی ترین مرد این سرزمین یعنی کاوه آهنگر است. دماوند جایی است که آرش، قهرمان ایرانی برای نجات کشورش از شر تورانیان تمامی جان خود رابر کف نهاده و با تکیه بر صلابت کوه دماوند نیرویی مضاعف کسب کرد و تیری تا آن سوی ماوراء النهر انداخت و خانه ایرانیان را وسیع و گسترده کرد.

دماوند قبل ازاسلام و تا مدتی بعد از آن به ضم «دال» دماوند یا دنباوند خوانده می شد و در قرون اسلامی آن را با فتح دال دنباوند و رفته رفته دماوند ثبت کرده اند که با نام پهلوی آن مطابقت دارد. این نام به معنی ظرفی است که دارای تف و گرما یا بخار و گاز باشد و به همین علت آن را به قله بلند البرز که زمانی آتشفشانی بوده اطلاق کرده اند.
در متون تاریخی دماوند به لحاظ قدمت همپای ری قدیم است. آندره گدار، معمار فرانسوی و دستیارانش ژان دوگان باستان شناس فرانسوی پس از بررسی هایی درخصوص شهر دماوند و اطراف آن، اظهار داشته اند: «بدون تردید یکی از قدیمی ترین مراکز این ولایت شهر دماوند بوده است.»
با توجه به وجود مسجد جامع که از دوره سلاجقه شکل گرفته و به دلیل همجواری آن با بازار قدیم می توان مرکز دماوند را حول و حوش مسجد در نظر گرفت، که تحت شماره ۵۶ در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۳۱ جزو آثار ملی کشور محسوب و به عنوان یکی از آثار فرهنگی تاریخی به ثبت رسیده است.

براساس کاوشهای هیأت باستان شناسی میراث فرهنگی استان تهران محوطه ای از دوران سنگ متعلق به ۱۴ تا ۱۸ هزارسال قبل در منطقه گیلان دماوند کشف و شناسایی شده است و نیز در بررسی های سطحی در جنوب شرقی شهر دماوند در روستای تاسکین از توابع شهرآبسرد به ابزار سنگی ای دست پیدا کرده اند که قدمتی ۱۸ـ۱۷ هزارساله دارند.
قدمت زیاد این شهر باعث شده تا آثار تاریخی قابل توجهی را در خود جای دهد از جمله برج ۹۰۰ ساله یادمان شیخ شبلی، امامزاده عبدالله و خلیل الله در شهر دماوند، امامزاده قاسم در روستای تاسکین، بقعه سید گته میر (میرمطهر) در شهر آبسرد، مسجد جامع شهردماوند، قلعه خوراب فاجان در روستای فاجان، امامزاده حمزه روستای مبارک آباد و …

برج یادمان شیخ شبلی
بنای برج شبله از یادگارهای قرون چهارم و پنجم هجری است که به صورت هشت ضلعی بر روی ارتفاعات طبیعی مشرف به شهرستان دماوند ساخته شده است.
وضع ظاهری بنا نمایانگر آن است که این برج ابتدا به صورت سالو و هشت ضلعی و به سبک بناهای قرن پنجم هجری ساخته شده و سپس در عهد بعدی نمای آن به شیوه و سبک سلجوقی با آجرهایی در ابعاد ۱۹*۱۹*۴ سانتیمتر، که از لحاظ استاندارد با آجرهای مستعمل اصل بنا هم اندازه هستند، به سبک خاص و متفاوتی تزیین شده است.
ورودی بنا به سمت جنوب بوده و در بالای آن تزیینات طاقی شکل همراه با محلی برای نصب کتیبه ایجاد شده است. احتمالاً کتیبه بنا با کاشی فیروزه ای رنگ متداول این عصر درون آن جای داشته است که در حال حاضر اثری از آن نیست. در داخل این بنا سردابه هایی مستطیل شکل با طاق گهواره ای و با مصالح قلوه سنگ و ملات گچ وجود دارد که با پنج ردیف پله از جلوی مدخل ورودی به این سردابه راه می یابند. این بنا یکی از یادگارهای مهم دوره سلجوقی (قرن پنجم هجری) است که ابتدا به صورت سالو احداث و سپس به سبک آجرکاری دوره سلجوقی تزیین شد.
این بنا با توجه به اهمیت تاریخی و هنری و واجد شرایط بودن برای ثبت در فهرست آثار ملی در تاریخ ۵۱‎/۳‎/۲۹ تحت شماره ۹۲۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
در سمت شمال و شمال شرقی آرامگاه شبلی قبرستان وسیعی متعلق به دوران اسلامی وجود دارد که برخی از قبور آن توسط سودجویان حفاری شده و سنگ قبرهای روی آن شکسته شده است. این وضع تقریباً حالت ویرانه ای را به این محوطه تاریخی داده است. بعضی از سنگ قبرهای موجود در سطح این قبرستان دارای کتیبه هایی ا ست که به تاریخ و شناسایی بنا کمک می کند.

ابوبکر دولف بن ججدر شبلی در سال ۲۴۷ هـ .ق در شهر سامرا متولد و در سال ۳۳۴ هـ .ق در بغداد دار فانی را وداع گفته و مردم بغداد با تجلیل کامل و ابراز احترام و ارادت ویژه وی را در مقبره خیزران به خاک سپردند. وی در دوران جوانی به واسطه اشتغال پدر و دایی اش در درگاه خلفای عباسی به مقامات سیاسی بالا دست یافت و در برهه ای از زمان که مدت و تاریخش دقیقاً مشخص نیست، از طرف حاکمان طبرستان به امارت دماوند منصوب شد. دوران صدارت شیخ شبلی در دماوند همراه با بسط و گسترش عدالت، امنیت و رفاه بود و به همین علت پس از وفاتش در بغداد، مردم دماوند به پاس خدمات عادلانه و همزیستی مسالمت آمیز با او به محض شنیدن خبر رحلتش، سروسینه زنان به عزاداری پرداخته و چندی بعد به یاد ایامی که زیرسایه حکومت او زندگی خوبی را گذرانده بودند، بنای یادبودی را به نامش برپا داشتند.


امامزاده حمزه 
این امامزاده در فاصله ۴۳ کیلومتری جاده تهران ـ آمل، در شمال روستای مبارک آباد، وسط دره ای در کنار سه چنار کهنسال که به احتمال قریب به یقین بالغ بر ۴۰۰ سال عمر دارند، واقع است. درب ورودی این بنا در سمت جنوب و مصالح آن از سنگ لاشه، سنگهای کف رودخانه ای و ملات گچ و ساروج است. این بنا دارای ۸ ضلع است و بین هر ضلع از بیرون زائده ای وجود دارد که به ستون شبیه است. هر یک از اضلاع ۸ گانه داخلی، دارای طاقنماهایی هستند که بالای آنها دارای طاق تیزه دار است. ۴ ضلع از مجموع اضلاع یاد شده به صورت یک در میان دارای پنجره کوچکی است که روشنایی داخل بنا را تأمین کرده و عمل تهویه را انجام می دهند.
گنبد بنا از نوع دو پوشه از داخل به صورت عرقچین و از خارج به صورت رک کشیده است. اضلاع هشتگانه پلان عیناً تا نوک گنبد رک بنا امتداد یافته است.
با توجه به سبک وسیاق امامزاده و مقایسه آن با انواع دیگر می توان قدمت امامزاده را متعلق به قرون پنجم و ششم هجری دانست.

 

امامزاده محمد گته میر(گتمیری)
در فاصله ۲۰ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان دماوند در شهر آبسرد، بر روی تپه ای نه چندان بلند که محل قبرستان قدیمی آبسرد است، بنای قدیمی امامزاده ای به چشم می خورد که به «بقعه میرمحمد گته میر» شهرت دارد.
پلان اصلی بنا به صورت چلیپایی و شامل دو مستطیل متقاطع است. زوایای آن دربیرون و داخل دارای پس و پیش رفتگی هایی است که موجبات ایجاد گوشواره های تزئینی را به همراه تزئینات گچبری در زیر گبند فراهم آورده است. گنبد در میانه بنا واقع است. فرم قرارگیری آن بدین صورت است که طرح پلان چلیپایی به ۵ مربع تقسیم شده، چهار مربع در چهار سمت گنبد به صورت چهار صفحه ایجاد شده و گنبد در روی مربع میانی که محل مقبره است قرارگرفته است. بخش میانی و زیر گنبد به صورت هشت گوش است و در بدنه آن منشورهای هشت وجهی به کار رفته است.
گنبد بقعه تخم مرغی شکل و دو پوش است که از داخل گنبد دیگری، با خیز کمتر به صورت عرقچین احداث شده است. در زیر آن جرزها و دیوارهای ضخیم جانبی و میانی بار سنگین گنبدها و سقف های بالایی چهار بازوی چلیپا در چهارسوی گنبد را مهار کرده است. قدمت این بنای تاریخی به اواخر دوره صفویه برمی گردد.
تزئینات آجر کاری، کاربندی و یزدی بندی های زیرگنبد وطاق نماهای زیرپوشش داخلی ساقه گنبد دارای تزئیناتی از نوع نقوش اسلیمی ماری و گچبری هایی به اشکال گیاهی است و این امتیازات ارزشمند معماری و هنری بقعه به شمار می رود. تزئینات داخلی بنا در نوع خود منحصر به فرد و فوق العاده زیباست.

/ 1 نظر / 16 بازدید