عمارت اصلی باغ ارم

عمارت اصلی باغ ارم


عمارت اصلی باغ ارم شیراز نمونه نسبتا کاملی از ساختمانهای اواسط دوره قاجاریه است . شیوه معماری عمارت باغ ارم شیراز که در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار بنا گردیده با ویژ گیهائی که دارد همچون سایر بناهای همانند آن دوره پیروی از اصلوب معماری زندیه و صفویه است . حتی نقوش کاشیهای نمای عمارت نیز تقلید کاملی از تصاویر روی دیوارهای یکی از عمارات عهد صفویه میباشد . این ساختمان دارای سه طبقه است بام آن شیروانی است و در جلو ، ایوانی دو ستونی با سقف مسطح دارد .

ساختمان فعلی باغ ارم شیراز که واجد خصوصیات معماری دورة صفویه تا قاجاریه است در زمان پادشاهی ناصرالدین شاه ، بدستور و خواست حسنعلی خان حاج نصیرالملک شیراز با خراب کردن عمارت پیشین ، و برجای آن بنا گردیده است . عمارت پیشین باغ ارم بوسیله جانی خان و محمد قلی خان ایلخانی قشقائی بنا شده بود . سازنده و مهندس عمارت با شکوه فعلی باغ حاجی محمد حسن معمار شیرازی است .

عمارت اصلی باغ ارم که فعلا" موجود و از ساخته های دو نصیر الملک بشمار می آید در سمت مغرب باغ قرار دارد . این عمارت رو بمشرق و دارای سه طبقه است ، و از لحاظ معماری ، نقاشی ، حجاری ، کاشی کاری و گچبری شاهکار صنعت و هنر دوره قاجاریه است . طبقه زیرین که هم سطح زمین است در وسط دارای یک تالار اصلی بنام حوضخانه است . دو طرف این حوضخانه دو راهرو است و در انتهای هر دو راهرو پله هائی برای رفتن به طبقه بالا ساخته شده است . در دو طرف راهروها نیز دو سالن بزرگ است . مجاور سالن ضلع جنوبی آشپزخانه خیلی وسیعی است . طبقه دوم عمارت ، در وسط ایوانی بزرگ با دو ستون بلند دارد . در پشت این ایوان یک سالن بزرگ واقع و دو جانب آن دو راهرو می باشد که بالای آن دو گوشوار است و چهار طاق نیز در طرفین راهروها است . در دو طرف ایوان بزرگ دو ایوان کوچک رو بمشرق قرار دارد که پشت آنها ارسی ها و درک هائی است . این ایوانها هر کدام دارای دو ستون سنگی یکپارچه کوچک میباشد. انتهای شمالی و جنوبی عمارت نیز دو راهرو است . در ضلع جنوبی این طبقه هم در بالای آشپزخانه طبقه زیرین یک آشپزخانه وسیع و به همان اندازه وجود دارد . طبقه سوم در وسط دارای یک سالن بزرگ مشابه سالن طبقه دوم است که پنجره های آن به ایوان اصلی بازمی شود و در دو طرف این سالن دو راهرو است . در جنب راهرو ضلع شمالی عمارت دو اطاق و در جنب راهرو ضلع جنوبی یک اطاق و یک سالن بزرگ است . دو ایوان نیز در دو طرف همانند ایوانهائی طبقه دوم و درست بالای آنها قرار دارد بالای آشپزخانه طبقه دوم در طبقه سوم بصورت تراس است .

هشت باب اتاق هم در جنوب ضلع شمالی عمارت اصلی و چسبیده به آن قرار دارد. این مجموعه هشت اطاقی همان بار بندی است که فرصت الدوله شیرازی در آثار عجم بآن اشاره نموده است . این اتاقها در سالهای اخیر مرمت شده و در حال حاضر به واحد سرپرستی و امور اداری باغ اختصاص یافته است . در کنار در ورودی شرقی باغ نیز دو اتاق قرار گرفته که برای سکونت نگهبانان و خدمه ایجاد شده است . در پشت ساختمان اصلی یعنی در طرف مغرب باغ عمارت و محوطه اندرون قرار دارد . عمارت اندرون دارای دو سالن و پنج اتاق است .

ایوان ساختمان اصلی که روبمشرق است چنانکه گفتیم در طبقه دوم و سوم قرار دارد . در جلو این ایوان زیبا دو ستون سنگی یکپارچه بلند واقع شده و سرستونها به طرز ماهرانه ای حجاری شده است . نقش سرستونها را تصویر مردانی با لباسهای دوره قاجاریه و گل و بوته هائی به طور قرینه تشکیل میدهد .درمیان ساختمانهای دوره قاجاریه در شیراز ایوان دو ستونی باغ ارم از نظر دارا بودن تزئینات گچ بری زیبا بر دیوارهای سه جانب آن نسبت به بناهای مشابه دارای امتیاز خاصی است .

کف سالنهای طبقه پائین عمارت هم سطح زمین است . تالار مرکزی واقع در طبقه پائین را که به حوضخانه معروف است برای استراحت در روزهای گرم تابستان ایجاد نموده اند . این تالار دارای آب نمائی است و نهر آب از وسط آن میگذرد و سپس به استخر بزرگی در جلو عمارت مربوط می شود . در وسط تالار حوضخانه یک ستون سنگی حجاری شده قرار گرفته و دیوارها و کف تالار با کاشی های هفت رنگ که به طرزی زیبا و ماهرانه بکار رفته مزین است . سقف حوضخانه با کاشیهای معرق و هفت رنگ پوشیده شده که تصاویر زیبائی از شکارگاهها و مناظر طبیعت و داستان خسرو و شیرین و نقوش دیگر را در بر دارد . کاشیهای سقف حوضخانه را باید از بهترین های این هنر در دوره قاجاریه دانست .

کا شیهای نمای عمارت نیز دارای زیبائیها و ویژگیهای خیره کننده و دلپذیری است . کاشیکاری ها عموما" به سبک کارهای دورة زندیه و قاجاریه است و طرحها و مناظر بدیعی در آنها بنظر می رسد . کاشیهای نمای عمارت اصلی و عمارت اندرون باغ در اصطلاح اهل این فن مشهور به کاشی هفت رنگ است .

از نظر هنر عالی نقاشی نیز این عمارت بی نصیب نمانده است . سقف دو سالن طبقه سوم ساختمان که باتیرهای چوبی و تخته های منظم پوشیده شده دارای نقاشی های زیبا و بسیار نفیسی است . در این نقاشیها گل و بوته و طرحهای اسلیمی و تابلوهای متعدد از شکارگاهها و چهره زنان و تصاویری از قصرهائی بسبک اروپائی نشان داده شده است . این نقاشیها شباهت زیادی به نقاشی های سقف ایوان و اتاقهای عمارت دیوانخانه قوام الملکی یا باغ قوام که اثر لطفعلی خان صورتگر است دارد . هنر ظریف نقاشی روی سقف که اهل این فن آنرا مرجوک ( بر وزن مردمک) نامند در دوره قاجاریه در شهر شیرازکاملا" رواج داشته استکتیبه های عمارت اصلی باغ ارم



کتیبه های عمارت اصلی
ازارة ستونهای جلو عمارت اصلی باغ ارم از سنگهای یکپارچه "گندمک " که بیش از دو متر بلندی دارد پوشیده شده است . تعداد این ستونها ی سنگی هشت عدد است و روی شش عدد آنها کتیبه هائی است که بر آنها اشعاری به خط نستعلیق به طور برجسته کنده شده است . اشعار این کتیبه ها از سعدی ، حافظ و شوریده شیرازی است . روی دو ستون دیگر نقش مردی با کلاه و لباس عشایری است . اشعار تمام کتیبه ها بدست استاد باشی حجار ساخته و حجاری شده است .



اشعار سعدی و حافظ توسط فصیح الملک شوریده که از دوستان نصیرالملک بوده برای کتیبه های باغ انتخاب شده است . اشعار سه کتیبه نیز از خود او است .
چنانکه از تاریخهای روی کتیبه ها بدست می آید حجاری آنها بتدریج و طی چند سال انجام پذیرفته است . به جز کتیبه های یاد شده دو تخته سنگ آهکی نقش دار نیز در این قسمت وجود دارد که در دو طرف حوضخانه میباشد و در وسط آنها پنجره ای آهنی قرار گرفته و در پائین این پنجره جوی آبی است و آب زلال و گوارا که از باغچه اندرون وارد ساختمان حوضخانه می شود و بعد از گردش در حوضچه در جوی زیر نرده آهنی جاری شده و سپس در اطراف استخر بزرگ و جویهای خیابانهای باغ روان می گردد. نقش دو قطعه سنگ طرفین حوضخانه تصویر مردی است که نیزه ای در دست دارد . این نقش تحریف شده و تقلید نقوش دوره هخامنشی در تخت جمشید با خصوصیات و لباس و کلاه یک مرد عشایری جنوب است . بر روی سنگهای شش کتیبه دیگر نیز احتمالا نقش و نگارهائی بوده و بنظر میرسد که نقوش قبلی توسط استا باشی حجار محو شده و اشعاریاد شده بر روی آنها به طور برجسته کنده شده است

اندرون باغ ارم


اندرون باغ ارم
در پشت عمارت اصلی و در طرف مغرب باغ ، اندرون و عمارت آن وجود دارد . در ادوار گذشته خانه ها و باغهای حکام و خوانین که همه روزه محل رفت و آمد مراجعان و اطرافیان بوده است اندرونی و بیرونی مجزا داشته و خانواده و محارم صاحب خانه در اندرون زندگی می کرده اند و عمارت اصلی هم به بیرونی و هم به اندرون درهائی داشته است ، و معمولا از اندرون دری هم به خارج وجود داشته که ا هل خانه از آنجا رفت و آمد می نموده اند . نمای پشت عمارت اصلی باغ ارم بجانب شرقی اندرون است و در این ضلع درهائی برای رفت و آمد به ساختمان وجود دارد و در ضلع غربی آن عمارتی یک طبقه است که از سطح محوطه اندرون بلند تر است . در ورودی اصلی اندرون نیز رو به مغرب و از داخل همین عمارت است .
امروزه با توجه به توسعه باغ و اضافه شدن زمینهای زیادی در قسمت غربی به باغ ارم عمارت اصلی و اتاقهای باربند قدیم و ساختمان اندرون و محوطه محصور آن کلا" بصورت یک مجموعه در وسط قرار گرفته است و اکنون در اندرون به طرف گلستان گل رز که در این قسمت ایجاد شده باز می شود . در قسمت جلو در ورودی اندرون یک چهار ضلعی که در اطراف آن طاقچه هائی ایجاد نموده اند و اصطلاحا"به آن غلام نشین می گویند واقع شده است ، و حد اقل این غلام نشین با نمای عمارت اندرون یک اتاق می باشد که در وسط قرار گرفته است . در دو طرف این اتاق دو راهرو است و در هر طرف راهروها دو اتاق واقع شده و جمعا" این عمارت دارای پنج اتاق ، یکی در جلو نمای ساختمان و چهار تا در طرفین است . در دو سوی این راهروها دو ایوانی رو بمشرق قرار گرفته است و باز در جنب ایوانها دو راهرو دیگر وجود دارد که جمعا" دارای چهار راهرو به طور موازی است . در جنب راهرو ضلع جنوبی دو سالن بزرگ است . این دو سالن سابقا"حمام بوده است . در سالهای 1350 ـ 1345 سا لنهای حمام قدیمی مرمت شده است . این گچ بریها که در نوع خود کم نظیر است نقوش مختلفی دارد و کار استاد محمود خدا همتی است . وی قسمتهائی از عمارت باغ قوام شیراز را هم گچ بری نموده است . دیوارهای این سالن هم به طرز جالبی نقاشی شده است . نقاشی های سالن ترکیبی از طرحهای قدیم و جدید است که به طورقرینه سازی و منظم ایجاد گردیده و کار استاد محمود تهمورث نژاد می باشد .
بالای پیشانی عمارت اندرون دارای هلالی کاشیکاری نقش دار و زیبائی است . کاشیکاری این هلالی همزمان با کاشیکاریهای هلالی های عمارت اصلی باغ انجام گرفته و متعلق به دوره قاجاریه است . نقوش این هلالی دو شیر و خورشید است و دو فرشته که تاجی را نگهداشته اند . جلو دو ستون آجری طرفین اتاق وسط که این هلالی بالای آن واقع شده دارای کاشیکاریهای معرق است .
محوطه اندرون نیز تماما" درختکاری و گلکاری شده است . در وسط محوطه خیابانی با سمت شرقی غربی از جلو نمای عمارت اندرون تا عمارت اصلی باغ ایجاد شده است که در میان آن یک حوض آب نما وجود دارد. در سالهای 1350 ـ 1345 در ساختمان اندرون و محوطه آن نیز تعمیراتی بعمل آمده است .وشش گیاهی
در این باغ وسیع سرو ناز های بلند و زیبائی وجود دارد که سالهای زیادی بر آنها گذشته و موجب شهرت باغ شده است . اصولا" باغهای شیراز بخاطر داشتن درختان سرو ناز شهرت داشته و تمام جهانگردانی که از این شهر بازدید کرده اند در سفرنامه و خاطرات خود به تفصیل از زیبائی سرو نازشیراز سخن رانده اند . تاورنیه جهانگرد فرانسوی که در سال 1665میلادی به شیراز آمده در سفرنامه خود نوشته است که سرو نازهای شیراز زیباترین سروهائی بوده که وی دیده است . در میان سروهای باغهای شیراز نیز سرو نازهای باغ ارم زیباتر و جلوه آن خیره کننده ترین است . بلند ترین سرو ناز این باغ که قریب سی و پنج متر بلندی آنست بلند ترین سرو ناز شیراز است . سروی است کشیده و گوئی دست هنرمندی آنرا بدین استواری و موزونی تراشیده است .





این درخت شهرت بین المللی یافته . است و نویسندگان و جهانگردان خارجی عکسها و مقالات بسیاری در باره آن منتشر نموده اند . سید محمد تقی مصطفوی پس از توصیفی که درکتاب اقلیم پارس از باغ ارم شیراز نموده سرو ناز مشهور آنرا بی نظیر دانسته و چنین نوشته است


" در میان درختان سرو آن سرو بلند قامت بسیار موزونی مخصوصا" بسیار جلب توجه می کند که آنرا سرو ناز می خوانند و نظیر آن در کشور ایران سراغ نمی رود ."
انواع درختان باغ ارم را می توان به دو دسته درختان غیر مثمر و درختان مثمر تقسیم کرد :

یکم ـ درختان غیر مثمر باغ عبارتند از : سرو ناز ، کاج ، افرا ، ارغوان ، بید مجنون ، سیاه بید ، زبان گنجشک ، بید مشک ، سپیدار و اکالیپتوس .

دوم ـ درختان مثمر باغ عبارتند از : انار ، ازگیل ، نارنج ، خرمالو ، گردو ، زرد آلو ، بادام ، سیب ، به و گلابی .
محصول اصلی درختان میوه دار باغ در درجه اول انار است و در درجه دوم می توان مرکبات را بحساب آورد . درختان مرکبات باغ ارم در ردیف سایرنارنجستانها و باغهای مرکبات شیراز است ولی دیگر درختان و سرونازهای باغ در مدت سالیان دراز موزون و شکوهمند گردیده و مرتبا" هم بر زیبائی آنها افزوده شده است .
این باغ امروزه علاوه بر سروهای زیبا به داشتن انواع گل نیز اشتهار دارد . در دو دهه اخیر گلهای بسیاری از هر نوع در آن پرورش داده شده است و مخصوصا" گلهای رز گوناگون آن دیدنی و جالب نظر است . در موقع توسعه باغ گلستانی از انواع گل رز در ضلع غرب و شمال غربی احداث گردیده که در آن قریب دویست و پنجاه واریته گل رز پرورش داده شده است . این گلستان از نظر تنوع و بسیاری انواع گل رز در کشور ما بی نظیر و در کشورهای همجوار و آسیا کم نظیر است و به طوری که شهرت دارد در بین کشورهای مشرق زمین بجز این گلستان ارزشمند فقط در دو سه کشور دیگر گلستانهای رز با این تنوع پرورش داده شده است .
بجز گلهای رز گوناگون و زیبای باغ که جای صحبت فراوان دارد انواع دیگر گلها ی موجود در باغ ارم را می توان به ده عنوان کلی دسته بندی نمود .

یکم ـ درحتچه های زینتی دارای گلهای زیبا که عبارتند از نسترن ، یاس خوشه ای ، یاس زرد ، توری ، سنبل درختی ، به ژاپنی ، گوجه گل ، هلو گل ، سیب گل ، طاووسی ، خرزهره ، ابریشم و انواع گل رز .

دوم ـ درختچه های زینتی دارای برگهای زیبا و این دسته عبارتند از : ماکنولیا ، سه رنگ، سرو نقره ای ، سرو خمره ای ، برگ بو ، پالم و فیتیکس .

سوم ـ گلهای یک ساله مقاوم به سرما . بذر این گلها در اوایل شهریور ماه کاشته می شود و بوته های آن از اواخر زمستان تا اوایل تابستان گل می دهند و سپس از بین میروند . از این دسته می توان گلهای زیر را نام برد : بنفشه ، شب بو ، همیشه بهار ، مروارید ، میمون ، عدسی ، زبان در قفا ، قرنفل ، میخک و مینا چمنی .

چهارم ـ گلهای یکساله حساس به سرما . بذر این گلها از اوایل اسفند ماه کاشته می شود و بوته های آن از اوایل تابستان گل می دهند و براثر سرمای زمستان از بین میروند .این نوع گلها عبارتند از: آهار ، بگونیا ، پریوش ، ابری ، اطلسی ، جعفری ، تاج خروس ، مینا ، گل ناز ، گل خشک ، گل حنائی ، رعنا زیبا ، سلوی ، شاه پسند ، ستاره ، فلفل زینتی و گیلاس زینتی

پنجم ـ گلهای پیاز دار عبارتند از : آلاله ، اختر ، کوکب ، شیپوری .

ششم ـ بوته های دائمی گلدار شامل : داودی ، مارگریت ، خورشیدی و کوکب کوهی .

هفتم ـ گیاهان دائمی پوششی و رونده . از نوع گیاهان پوششی می توان تلگرافی و از نوع رونده گلهای زیر را نام برد : گل ساعت ، گلیسین ، پاپیتال ، آبشار طلائی ، پیچ برفی ، پیچ امین الدوله و پیچ اناری .

هشتم ـ گیاهان یک ساله رونده ، شامل : نیلوفر و کدوی زینتی .

نهم ـ گیاهان حصاری که از آن جمله است شمشاد و برگ نو.

دهم ـ گلهای خانه ای . علاوه بر انواع گلهای یاد شده بعضی انواع گلها نیز اختصاصا" در گلخانه باغ ارم نگهداری و پرورش داده می شود . البته بعضی از گلها نیز علاوه بر پرورش در باغچه ها در گلخانه هم هست . گلهای گلخانه ای شامل انواع زیر است : کاغذی ، سینره ، حسن یوسف ، بگونیا ، شویدی ، گردی ، گیلاس زینتی ، فلفل زینتی ، فینیکس ، برگ انجیری و برگ بیدی .

حال اگر اینهمه گلهای زیبا را در پای درختان سرو ناز و انواع درختان دیگر و حاشیه جویهای آب تجسم نموده و طراوت و عطر دل انگیزی که فضای دلکش باغ را پر میکند بیاد آوریم می توانیم به اهمیت این باغ کم نظیر پی ببریم . اینها نمونه هائی از زیبائی ها و مناظر بدیع این باغ باصفا و جان نواز است و در هر گوشه و زاویه ای از اینگونه چشم اندازهای دلکش و روح بخش بسیار می باشدشیوه آبیاری باغ
قسمت عمده آبی که این باغ را مشروب می سازد مانند بیشتر باغهای شیراز از نهر اعظم است . این نهر چنانکه در فصول پیش گفته شد به جدولهای متعدد تقسیم می گردد که هر کدام را بنا می خوانند و از آنجمله جدول مبری میباشد که یک پنجم از نهر اعظم است . باغ ارم از جدول میری مشروب می گردد . مقدارآبی که از این جدول به باغ ارم اختصاص دارد جمعا"پنجاه ساعت در هر دور چهار ده روزه است .


هیجده ساعت از این آب ملکی و متعلق به باغ است و چون این مقدار برای آبیاری آن کفایت نمی کند سی و دو ساعت کسری آب را خریداری و باغ را آبیاری مینمایند . علاوه بر این بعلت احتیاج بیشتر به آب دو حلقه چاه عمیق به اندازه های چهار اینچ و شش اینچ در باغ حفر گردیده که آب مورد نیاز بوسیله پمپ تامین شده و با استفاده از لوله کشی بمصرف آبیاری گلهای باغ میرسد . از آب لوله کشی شهر نیز برای آشامیدن و مصارف عمارات استفاده می گردد .

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ۱:۳۱ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/٩/٤