تاریخچه باغ ارم



مقدمه
باغ ارم شیراز یکی از زیباترین باغهای ایران و همچنین از مکانهای دیدنی شیراز می باشد که جهانگردان از راههای دور برای دیدن آن رنج سفر را بر خود هموار می کنند . در کتب تاریخی و سفرنامه ها و دیوانهای شاعران از این باغ توصیف زیاد شده و در باره آن قلم فرسا ئی بسیار شده است

.
در حال حاضر این باغ علاوه بر یک فضای تاریخی و تفریحی بعنوان یک باغ گیاه شناسی مورد بازدید ایرانیان و جهانگردان خارجی قرار می گیرد .
در بازپیرائی و سامان دهی این باغ سعی شده ، حتی الامکان هیچگونه تخریبی در فضاهای باز و بسته صورت نگیرد و با کمترین دخل و تصرف ، فضاهای موجود مرمت و احیاء گردیده و با ارائه پیشنهاد مناسب ، بهینه ترین استفاده از فضاها ی موجود صورت گیرد و در صورت نیاز ، با توجه به پتانسیل های موجود ، فضاهای مناسب مورد نیاز جانمائی گردد .


تاریخچه
باغ ارم شیراز به طور مسلم از دوره سلجوقیان و درتمام دوره آل اینجو و آل مظفر و گورکانیان وجود داشته و با توجه به اینکه سیستم فئودالی به طور کامل بر جامعه آن دوره حاکم بوده بدون تردید بانیان و صاحبان باغ ارم که باغی ارزشمند بوده در آن زمان حکام وقت بوده اند . از احداث آن اطلاعی در دست نیست ولی احتمال می رود که به همت و دستور اتابک قراچه که از طرف سنجر پسر ملکشاه سلجوقی به حکومت فارس منصوب شده ، احداث گردیده است . و تا جلوس شاه شیخ ابواسحاق اینجو مشخص نیست که باغ ارم در اختیار چه کسانی بوده است ولی با توجه به اشاره حافظ در یکی از قصاید خود ، احتمالا باغ متعلق به شاه شیخ بوده است و پس از آن باغ ارم در اختیار پادشاهان دوره های آل مظفر و صفویه و زندیه بوده است .
از اواخر دوره زندیه تقریبا بیش از هفتاد و پنج سال باغ در تصاحب سران ایل قشقائی بوده است .خاندان جانی خان قشقائی که از دوره فتحلی شاه قاجار تا اواخر با سمت ایلخانی و ایل بیگی بر ایل قشقائی فرمانروائی می کرده اند ، مدت مدیدی این باغ را در اختیار داشته و از آنجا بعنوان مقر فرمانروائی خود در شهر شیراز استفاده می کرده اند. نخستین ایلخان این خاندان یعنی جانی خان و پسرش محمد قلی خان عمارتی مرغوب در این باغ بنا نهادند .
در اوایل دوره قاجاریه بعضی از سران ایل قشقائی که مالکین سابق باغ ارم بوده اند در گوشه ای از این باغ به خاک سپرده شده اند که البته در حال حاضر از این قبور نشانی در دست نیست .





( از جمله وقایعی که در آن عهد اتفاق افتاده پیدا شدن مبلغ هنگفتی در یکی از همین قبور است) به طوری که حاج میرزا حسن فسائی مؤلف کتاب فارسنامه یاد کرده جانی خان قشقائی پدر محمد علی خان مذکور " عمارت مرغوبی " در باغ ارم بنا نموده است . فرصت الدوله شیرازی مؤلف کتاب آثار عجم که در اواسط عهد قاجاریه می زیسته، در باره بنای قدیمی باغ می نویسد:" بنای اول آن را محمد قلی خان ایلخانی نهاده سپس مرحوم حاجی نصیرالملک خریده و حکم به بنیاد عمارات مذکور داده ."حال باتوجه به اینکه صاحب فارسنامه بنای اول باغ را به جانی خان و مؤلف آثار عجم آنرا به محمد قلی خان پسر وی نسبت می دهند

باحتمال قریب به یقین می توان گفت محمد قلی خان بعد از پدر بنای جدیدی به جای عمارت مرغوبی که مؤلف فارسنامه نقل می کند ایجاد نکرده بلکه آنرا تکمیل نموده ، لذا عمارت مزبور به نام هر دوی آنها مشهور بوده و این ساختمان در دوره ناصرالدین شاه هنوز مرغوب و قابل توجه باقی مانده بوده است . در دوره سلطنت ناصرالدین شاه حاج نصیر الملک شیرازی باغ را از خاندان ایلخانی خریداری نموده و ساختمان فعلی را بر جای عمارت ایلخانی بنا نموده ولی احتمالا" اساس ساختمان قبلی را حفظ کرده است .



دونالدویلبر در کتاب" باغهای ایران و کوشکهای آن " توصیف نسبتا" مفصلی از باغ ارم شیراز به عمل آورده است . وی خود دکترای معماری بوده و از سال 1939تا 1947 میلادی سمت استاد یاری " مؤسسة ایران " و "مؤسسه آسیا " واقع در شهر نیویورک را داشته و سالها به تحقیقات باستان شناسی در باره کشورهای خاور زمین اشتغال ورزیده و به ایران نیز مسافرت کرده و چند گاهی هم در ایران می زیسته است . نوشته های این باستان شناس در باره باغهای ایران از جهت اینکه باغهای تاریخی کشور ما کمتر مورد پژوهش قرار گرفته، سودمند و آموزنده است . ویلبر در این کتاب دربارة باغ ارم چنین نگاشته است : " اطلاعات منابع تاریخی در باره این باغ مانند سایر باغهای شیراز روشن نمی باشد . مثلا" در باره نام مؤسس و موجد باغ مذکور متفق القول نمی باشند اگر چه معمولا" آنرا به یکی از سران قبایل بدوی قشقائی نسبت می دهند . گفته می شود که بنای اصلی آن توسط یکی از معماران محلی بنام حاج محمد حسن که در طراحی و ساختمان کوشک در عهد خود بی رقیب بوده ساخته شده است . برای مدت لااقل هفتاد و پنج سال این عمارت در تصاحب خان ها و یا سران قبیله قشقائی بود . . . در طرح این باغ که در سال 1945 کشیده شده نیز همین ساختمان هسته مرکزی باغ به شمار می رود . در این موقع دیواری در وسط باغ احداث کردند و بدین ترتیب باغ به دو قسمت تقسیم گردید . . . از آن زمان تا کنون قسمت بالای باغ از دست قبیله قشقائی خارج شده است . باغ ارم محبوبیت فراوان خود را مدیون درختان مرکبات و خیابان طویلی است که در دو طرف آن سرو های با شکوه غرس گردیده و ساختمان قابل توجهی که شاهد میهمان نوازی بیدریغ ایل قشقائی بوده است . هر چند سال یک بار مقداری از درختان مرکبات بر اثر سرمای سخت از بین می روند در حالی که سروها در عرض پنجاه سال اخیر همچنان جذابیت و دلربائی خود را حفظ کرده اند . در تهیة طرح باغ محور طولانی آن مشخص گریده است . در واقع ، جنبة جالب توجه باغ در کنار همین محور قرار دارد و تعادل این ناحیه به وسیلة نقاط آبیاری شده که با درختان مرکبات و میوه پوشیده شده حفظ گردیده است . به آسانی می توان در نظر مجسم کرد که چگونه مالکان اولی این باغ کوشک اصلی را ترک می کردند و گردش کنان خیابانی را که در کنار استخر قرار گرفته بود می پیمودند و در کوشک پائین باغ می آرمیدند و از خستگی راه می آسودند . امروزه کوشک اصلی ، هسته مرکزی این باغ و جالب توجه ترین جنبة آنرا تشکیل می دهند . اطاقهای طبقه زیرین تقریبا" زیر زمین است و تالار مرکزی آنرا برای استراحت در روزهای گرم تابستان در نظر گرفته اند . نهر آب مستقیما" از این تالار می گذرد و در سر راه خود قبل از اینکه به حوض بزرگی فرو ریزد استخر را پر می کند . دیوارها و کف این تالار از کاشیهای رنگین پوشیده شده است . پلکانی این طبقه را به طبقة بالاتر و به راهروهائی که به تالارهای بزرگ منتهی می گردد متصل می سازد . منظره جنوبی آن همان ادامة محور اصلی است و از طرف شمال چشم انداز آنرا تپه هائی تشکیل میدهد که در حاشیه رودخانه قرار گرفته است . در این محل نیز مانند بسیاری دیگر از ساختمانهای شیراز کاشیهای براق و سنگهای تراش میراث قدیم را از نو رواج می دهد . این قسمت سه گوش (سنتوری) منظره ای را متعلق به دورة ساسانیان که با کاشیهای رنگی زینت شده نشان می دهد در حالی که در طبقه ای که هم سطح زمین ساخته شده تخته سنگهای آهکی نسخه های تحریف شده ای است از نقوش برجستة دورة هخامنشیان که در تخت جمشید دیده می شود. در سراسر این ناحیة وسیع بوتة کل سرخ کمتر دیده می شود و به جای آن در گلخانه که داخل آنرا باچوب و به طرز پلکانی ترتیب داده اند انواع گلها را در گلدان نگاهداری می کنند تا آنها رادر نقاط اصلی در داخل کوشک و خارج آن قرار دهند . ناحیه ای که باغ ارم در آن قرار گرفته ممکن است عینا" شبیه به ناحیه ای باشد که " لوبروین "و " اگیلبی " آن را به عنوان باغ شاه توصیف کرده اند . این دو تن در اوایل قرن یازدهم از محل بازدید کرده اند . ناحیه مزبور در شمال شرقی شهر واقع گریده بود. "
البته نظریات دونالدو یلبر درباره نام سازنده باغ و چند مورد دیگر به علت اینکه آشنائی وی نسبت به تاریخ و موفقیت فارس محدود بوده جای بحث دارد . دیگر اینکه محل باغ شاه که وی سهوا"سمت شمال شرقی شیراز ذکر کرده شمال غربی شهر بوده است .

باغ ارم پس از فوت ابوالقاسم خان نصیر الملک به فرزندش عبدالله قوامی رسید و پس از چندی باز به یکی از سران ایل قشقائی ( محمد ناصر خان ) فروخته شد ، و در زمان استانداری معتضم الدوله فرخ بابت بدهی مالیاتی بتصرف دولت درآمده و به دانشگاه شیراز واگذار شده است .
دانشگاه شیراز مدتها بعنوان کاخ پذیرائی از آنجا استفاده می نمود . در سالهای1350 ـ 1345 این باغ با اعتبار واگذاری از طرف سازمان برنامه و بودجه و زیر نظر مسئولین وقت دانشگاه تعمیر اساسی شده و زمین وسیعی نیز در حاشیه بلوار ارم و بلوار آسیاب سه تائی به آن افزوده شده است . امروزه باغ ارم همچنان در اختیار دانشگاه شیراز می باشد و در حقیقت به تمام مردم تعلق دارد که از صفا و طراوت آن لذت ببرند و هم به عنوان ثروتی ملی و میراث هنرمندان دوران مختلف این مرز و بوم در حفظ و آبادانی آن بکوشند و برای این نسل و نسل های بعد نگهداری نمایند .

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ۱:۳٠ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/٩/٤