شهر قنوت و قنوات



دخمه سکوت
تا همین چند دهه پیش، زرتشتیان اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب خود و با انجام مراسمی ویژه در آن می گذاشتند. وسط دخمه چاهی است که به استودان معروف است و استخوان های به جامانده از اجساد را داخل آن می ریختند. در واقع این دخمه ها مثل گورستانی بودند که بارها از آن استفاده می شد.
دخمه های سکوت در انتهای جنوبی شهر یزد و در حوالی منطقه صفائیه و در بالای تپه ای نسبتا مرتفع قرار دارند و مربوط به دوره قاجاریه اند



مجموعه امیر چخماق
اینجا تکیه امیر چخماق است. تکیه امیر چخماق در واقع، سردر بازارچه حاجی قنبر بود. نخلی (نخل منظور همان چیزی است که مردم حاشیه کویر در مراسم عزاداری آن را به حرکت درمی آورند) که در کنار این تکیه از سال۱۲۲۹ هـ.ق به این طرف قرار دارد، یکی از بزرگ ترین نخل های استان یزد است و تقریبا به شکل درخت سرو ساخته شده. امیرجلال الدین شاهی، معروف به امیر چخماق از سرداران شاهرخ تیموری و حاکم یزد بود که با همکاری همسرش، فاطمه خاتون، بناهای زیادی برای آبادانی شهر ساختند؛ از تکیه و میدان و حمام و کاروانسرا گرفته تا خانقاه و چاه آب و قنادخانه همین مجموعه امیر چخماق.



گاهی که به عرش می رسد
وقتی روبه رویش می ایستی، واقعا احساس حقارت می کنی. اصلا سردر بلند جلو خان مساجد و مناره های مرتفع، تلنگری است برای درک عظمت مکانی که قصد داریم به آن وارد شویم. به کاشی کاری های نفیس و مقرنس کاری های زیبای آن دقت کنید! انگار آدم را به درون خودش دعوت می کند.
اینجا مسجد جامع کبیر یزد است. بانی ساختمان اصلی مسجد علاءالدوله گرشاسب آل بویه در قرن ششم هجری است ولی مسجد کنونی از آثار دوره قرن هشتم و نهم است.



آب و هوا
مردم کویر قدر آب را خوب می دانند و کلا ایرانی ها همیشه به آب احترام گذاشته اند. آنها قنات را اختراع کرده اند تا بدون اینکه حتی یک قطره از آب در دل کویر تبخیر شود، آن را از کوه به دشت بیاورند و استفاده کنند.
در دشت ها هم از این آب انبارها ساخته اند و با همراهی جریان آب و هوا، زندگی را در دل کویر به جریان انداخته اند.
در شهر یزد بیش از 75 آب انبار وجود دارد که این آب انبار یکی از آنهاست. این آب انبار، 6 بادگیر دارد و حدود 180 سال پیش در زمان قاجار ساخته شده. آب انبار 6 بادگیری یزد، 2 دهانه دارد و مقرنس کاری هایش دیدنی اند.



برج و بارو
این هم از برج و باروی قدیمی شهر یزد. براساس قدیمی ترین اسناد، حصار شهر یزد را نزدیک به هزار سال پیش ساخته اند. وقتی در سال 673 ه.ق سیل آمد، قسمتی از شهر و حصار خراب شد. اما دوباره در دوره اتابکان یزد آن را بازسازی و مرمت کردند. امروزه از حصار یزد و برج های آن که در زمان جامع جعفری 90 برج بوده، فقط قسمت های کمی باقی مانده است.



آتش از دیرباز
اینجا آتشکده زرتشتیان یزد است. آتش، داخل ساختمان (جایی که از تابش نور خورشید دور است) و در جایی بلندتر از سطح زمین قرار دارد. قدمت این آتش- نه آتشکده- به 1500 سال می رسد. داخل حیاط، درختانی همیشه سبز کاشته اند. مثل بیشتر آتشکده ها، آتش در کنار آب قرار دارد. منظور آب داخل این حوض است. جالب است بدانید که حوض های دایره ای و بیضی شکل تا قبل از اسلام معمول بوده ولی وقتی وارد مساجد می شوید، می بینید که حوض ها معمولا مستطیل شکل هستند.



هر خانه، یک باغ
یزدی ها بعضی از خانه های قدیمی را به هتل و رستوران تبدیل کرده اند. گردشگران خارجی می میرند برای نشستن روی این نیمکت ها و خوابیدن در این اتاق ها.
معماری خانه های یزدی، همان معماری خانه های شهرهای کویری و حاشیه کویری است؛ خانه هایی با حیاط مرکزی و اجزای بیرونی و اندرونی و حوض آب و درخت که تداعی کننده یک بهشت کوچک هستند. این طوری اهالی اندرونی وقتی از پنجره بیرون را نگاه می کنند، باغ کوچکی را می بینند که در هوای گرم و خشک حاشیه کویر، شبیه یک رؤیاست.



بازی با آب
در این باغ، معمار با بازی با آب، آن را بارها به درون زمین برده و بیرون آورده؛ به طوری که آب در تمام سطح باغ حضور دارد. انگار آب فقط قرار نیست درختان را سیراب کند، بلکه باید روح ساکنان کویر را صفا دهد.
بادگیر باغ دولت آباد با 33 متر بلندی از سطح زمین، شاهکار مهندسی و نشانه نبوغ معماران یزدی است. آب باغ دولت آباد از قناتی با همین نام گرفته می شود. زمانی آب قنات دولت آباد آن قدر زیاد بود که اهالی یزد می گفتند: از وفور آب، پهلو به دجله بغداد می زند .
باغ دولت آباد به دستور محمدتقی خان بافقی (دوره زندیه)، حکمران یزد ساخته شد و طرح آن از اصیل ترین طرح های باغ های ایرانی است.

آرش نورآقایی
می گویند یزد بعد از ونیز دومین شهر تاریخی جهان است. می گویند این نخستین شهر خشتی جهان است. می گویند اینجا شهری است که باد اگر از بالا بوزد بادگیرها می گیرندش و اگر از پایین بوزد کوچه ها غافلگیرش می کنند. اصلا خیلی چیزها در مورد یزد می گویند.
هم دارالعباده است، هم دارالعلم. هم به اسکندر مقدونی منسوبش می کنند و هم به یزدگرد اول. اما شما اگر می خواهید بدانید معماری- هنری که به آن موسیقی منجمد می گویند- چیست، به یزد بروید. اگر فرهنگ ایران باستان را به دنبالش هستید بروید به یزد و اگر می خواهید بدانید کویر چیست و مردم کویری چه کسانی هستند، باز هم به یزد بروید.

بد نیست بدانید
در سال 1161 ه.ق، محمدتقی خان دستور داد تا 5 رشته قنات را که آب آنها از ارتفاعات مهریز سرچشمه می گرفت، به هم وصل کنند. به این ترتیب قنات دولت آباد که از مهم ترین و طولانی ترین قنات های شهر یزد در دل کویر ایران است، با طول نزدیک به 60 کیلومتر ساخته شد.
بعضی از خانه های قدیمی یزد که دیدنشان خالی از لطف نیست، اینها هستند: خانه لاری ها، خانه ملک التجار، خانه رسولیان، خانه نواب وکیل، خانه محمودی، خانه اربابی، خانه مرتاض، خانه نواب رضوی و خانه کلاه دوزها.
بادگیرها یکی از شاهکارهای معماری ایرانی ـ کویری هستند که دنیا برایشان احترام قائل است. امروز که بحث انرژی های احیاپذیر مطرح است، بادگیرها اهمیتشان روشن تر است.
مجموعه امیر چخماق شامل مسجد امیر چخماق، تکیه امیر چخماق، آب انبار تکیه امیر چخماق، نخل تکیه امیر چخماق، بقعه ستی فاطمه، آب انبار ستی فاطمه و بازارچه حاجی قنبر است.
اگر روزی گذرتان به یزد افتاد، حتما چند ساعت در محله قدیمی فهاران قدم بزنید تا روح حاکم بر یک شهر کویری را درک کنید.
در چند جای دیگر استان یزد هم از این دخمه هایی که زرتشتیان جسد اموات خود را در آن قرار می دادند، وجود دارد: دخمه چم در روستای چم شهرستان تفت، دخمه فیروزآباد در شهرستان یزد و دخمه اردکان.

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٢:٢٤ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/٩/٤