معرفی اجمالی یزد

استان یزد در قسمت مرکزی فلات ایران دارای 9 شهرستان،19 شهر،17 بخش و43 دهستان می باشد.این استان با استانهای اصفهان، فارس، خراسان و کرمان همجوار می باشد. محدوده ی استان یزد جزیی از فلات مرکزی ایران است که کویرهای ایران نیز عمد تا در این فلات جای دارند. بخش بزرگی از مساحت محدوده ی استان را قسمتهایی از کویر های مختلف پوشانده است. پیشینه ی تاریخی استان نشان می دهد که منطقه ی یزد از سرزمینهای باستانی اقوام ایرانی و دارای میراث درخشانی از فرهنگ و تمدن که و ادوار مختلف تاریخی با قدمت 3 هزار سال است. به طوری که در عهد پیشدادیان طایفه های در حال کوچ ازبلخ به پارس این سرزمین را یزدان نامیدند و از آن به بعد یزد خداوند سرزمین مقدس است.

طبیعت با حکمت و هنر شرقی رابطه ی تنگاتنگ وپایداری دارد . این ارتباط و ححضور طبیعت از جمله درمعماری و شهرسازی به وضوح دیده می شود. معماری وشهرسازی یزد نیز ارتباط با طبیعت دارد.
اولین خصوصیت شهر که در اولین نگاه آنرا از سایر شهرهای ایران متمایز می سازد یکنواختی و تناسب بافت شهرسازی ومعماری در کل شهر و حفظ بافت تاریخی آن ، علیرغم همه ی مسایل و محدودیت های آن و از طرفی تغییر و تحولات سالهای اخیر در حوزه ی شهرسازی ومعماری و حاکمیت روز افزون الگو های غریب المنظر و غولهای آهنی خصوصادر شهر هایبزرگ می باشد که می توان آن را نمونه ای از اصل هویت شهری و شناسه فرهنگی و تاریخی دانست.
قسمت قدیمی شهر یزد که تحت حفاظت قرار گرفته است ، ساختاری چنان منسجم دارد که در هیچ جای دیگری مشابه آن را نمی توان یافت . ساختار منسجمی ازکوچه های باریک و دیوارهایبلند که عابران ورهگذران را از تابش مستقیم نورخورشید در فصل تابستان و وزش بادهای سرددر زمستان در امان نگه می دارد.



جغرافیای طبیعی یزد
استان یزد با وسعتی حدود 131551 کیلو متر مربع در مرکزایران و در کناره ی کویر نمک واقع شده که مرکز آن شهر یزد است و دارای آب و هوای اقلیمی و گرم و خشک بیابانی است. اما شرایط محلی پاره ای دگر گو نیهای محدود درآن را پدید آورده است. در این استان نوسان دما در تابستان و زمستان و حتی در شب و روز زیاد است و این از خصو صیات آب و هوایی منطقه به شمار میرود. از این نگاه می توان گفت : یزد دارایدو فصل است فصل بلند گرما (از اسفند تا مهر) و فصل کوتاه سرما (از آبان تا اواخر بهمن).


تاریخچه ی یزد
این شهر به استناد کتب تاریخی و نیز وضعیت شهر سازی آن مسلما چندین هزار سال پیش از ظهور اسلام بر پا بوده و نزد زرتشتیان باستان شهر مقدس و زیارتگاه پارسیان سایر نقاط بوده و مانند کعبه ی مسلمین اهمیت داشته است. آثار موجود نشان دهنده ی وسعت و آبادی این شهر در طول سلطنت امرای دیلمی تا عصر صفوی می باشد. به موجب همین اسناد تاریخی حصار بندی شهرستان و گسترش نخستین آن شهر ، به دست شعبه ای از سلسله ی کا کویه انجام شده است. بعدا اتابکان محلی یزد با تصرفات مطلوب و علاقه مندی بسیار مو جبات زینت و تزیین شهر را فراهم ساخته اند، چندان که مدارس و مساجد در آن برپا گردید.

در عهد مظفر مقر و مرکز اصلی حکومت آنان بود و آبادانی های متعدد در شهر پدید آمد و در دوره ی تیموری هم در آبادی و گسترش شهراقداماتی انجام شده پس از آن در دوره ی صفویه هم ابنیه و عماراتی بنا گردیده که آثار آن هنوز بر جای مانده است و از دوران قاجار نیز بایستی از ایجاد کاروانسراها و آب انبارهایی که ایجاد کرده اند نام برد .
در ادامه باید گفت که یزد نخستینشهر خشت خام جهان و دومین شهر تاریخی بعد از ونیز محسوب می شود.
بعد از معرفی اجمالی یزد از آثار معماری سنتی این شهر وخصو صیات آن یاد خواهیم کرد. نیز باید این نکته را یاد آور شد که 1000 اثر تاریخی استان یزد به ثبت آثار ملی رسیده است و این استان از لحاظ کیفیت ثبت آثار ملی در رتبه ی نخست کشوری قرار دارد.


خانه های سنتی یزد:
خانه های قدیمی یزد از جمله بناهای ارزشمندی هستند که یاد آور زندگی سنتی مردم این منطقه است . این خانه ها از لحاظ معماری و قدمت اهمیت فراوانی دارند. تنها در این شهر است که هنوز خانه های دوران ایلخانی قابل سکونت هستند. تمام خانه ها از مصالحی چون کاهگل و خشت خام ساخته شده است. و مشتمل است بر دیوارهای بسیار بلند و سر پوشیده که مانع تابش مستقیم اشعه ی خورشید در تابستانند. هم چنین اتاقی بزرگ به نام تالار ، که یک سوی آن باز و کاملا به فضای بیرونی است و غالبا به هنگام عصر مورد استفاده قرار می گیرد. چرا که تالار همیشه در آن بخش از منزل که مستقیما در جهت غروب آفتاب (مغرب) است جای دارد و اتاق ها همگی در سمت دیگری از خانه ساخته می شوند . استخر آب که به آن "حوض" می گویند درست در وسط حیاط جای دارد و به راحتی از تمام اتاق ها و یا تالار خانه ، قابل مشاهده است. همچنین اتاقی در جلوی تالار قرار دارد که به راحتی در معرض تابش نور خورشید قرار داشته و در زمستان محل گرمی است که مورد استفاده بسیار قرار می گیرد. و اما کلاه فرنگی ، که آن نیز بخشی دیگر از خانه های یزد است و غالبا برای صرف ناهار ، عصرانه و یا خواب سبک بعداظهر های تابستانی مورد استفاده قرار می گیرد. نوعی خاص از کلاه فرنگی (بنایی شبیه به کلاه کابویی) درست در وسط سقف منزل تعبیه می شود که سبب هدایت باد از هر شش جهت به درون خانه می گردد. این نوع کلاه فرنگی ها کاملا از باد گیر ها متفاوتند ، اگر چه آنها نیز از ناحیه کف منزل چیزی شبیه به "کلاه کابوها" به نظر میرسد.

زیر زمین در تمامی خانه های قدیمی ، مورد استفاده بسیار بوده و هست . چرا که از نظر دما ف حدود 20 درجه خنک تر از بخشهای فوقانی منزل بوده و هم از این روست که بیشتر مردم ، حتی در حال حاضر نیز برای فرار از شدت گرما به زیر زمینها روی می آورند ، چرا که زیر زمین ها نوعی یخچال طبیعی در عمق خاک هستند که قدری گودتر از زمین حفر و ساخته شده و به منظور ذخیره سازی و نگاهداری میوه جات و غذاهای فاسد شدنی که نگهداری انها مستلزم درجه حرارت بسیار پایین است مورد استفاده قرار داشته و هنوز در میان بسیاری از مردمی که در بخشهای قدیمی شهر مسکن دارند مورد استفاده است.
قدیمی ترین خانه ثبتی در یزد خانه توانا متعلق به دوران ایلخانی است. در ادامه تعدادی از این خانه ها معرفی می شوند:


خانه رسولیان:
این خانه در محله "سهل بن علی " در مرکز بافت قدیم شهر یزد قرار دارد.این بنا در سال 1283 خورشیدی به همت مرحوم "حاج میرزا کاظم رسولیان" و به د ست استاد" محمد حسن محمد رحیم" ساخته شد.این خانه که تا چند سال قبل مسکونی بود هم اکنون دانشکده ی معماری یزد در آن مستقر است.


خانه کلاه دوزها:
این خانه در شمال میدان امیر چقماق شهر یزد واقع شده است. این بنا متعلق به یکی از تجار یزد به نام " کلاهدوز" و تاریخ اتمام ساخت آن سال 1312 ققمری است. این خانه اکنون به " موزه ی آب" تبدیل شده است.


خانه نواب رضوی:
خانه نواب رضوی بین کوچه های "حظیره" و "دارالشفاء" شهر یزد واقع و مربوط به اوایل دوره قاجار است. بانی این خانه " زین العابدین خان" فرزند "محمد تقی خان" از خوانین یزد است.


خانه محمودی:
خانه محمودی(عرب های بحرین) بخشی از مجموعه بزرگی از خانه های متصل به هم ، به نام " مجموعه عرب ها " است، که در محله ی " فهادان" بافت قدیم شهر یزد قرار دارد. این خانه مربوط به اواسط دوره قاجار است و متعلق به طایفه ای از تجار ، معروف به "عرب های بحرینی" بود.


خانه ملک زاده:
این خانه در محله فهادان شهر یزد قرار دارد. قدمت این خانه به عصر قاجار می رسد.


خانه صراف زاده:
این خانه باغ تا چند دهه پیش در حاشیه ی شهر یزد واقع بود ؛ ولی هم اکنون در اثر گسترش شهر ، در داخل شهر قرار دارد. این خانه ،از آثار دوران " پهلوی اول" و بانی و سازنده ی ان گصراف زاده" است.در حال حاضر این خانه در اختیار سازما ن میراث فرهنگی و موزه ی "آیینه و روشنایی" است.


خانه مرتاض:
این خانه قاجاری در کوچه "مرتاضیون" یزد قرار دارد و دارای دو بخش بیرونی و اندرونی است و هر یک از این دو بخش دارای حیاط و ورودی جداگانه است.


خانه اربابی:
خانه ی اربابی در محله "گا زر گاه " شهر یزد قرار دارد. این خانه در ابتدا بخشی از " باغ معین" بود. در این باغ عمارتی اعیانی مشتمل بر اتاقهای مسکونی و قسمت تابستانه تشریفاتی وجود داشت. این باغ و عمارت در زمان ناصر الدین شاه قاجار _مقارن با حکمرانی "ظل السلطان" بر اصفهان و یزد _ به دستور یکی از اعیان یزد ملقب به "معین التجار" و به دست معماران اصفهان ساخته شد. بعدها ، قسمت های مهمی از باغ و عمارت به مالکیت "حاج اکبر اربابی " در آمد. او در سال 1370 خورشیدی ، قسمت مهمی از باغ و عمارت را که حدود 2000 متر مربع می شد ، جهت احداث مدرسه به اداره کل آموزش و پرورش استان یزد واگذار کرد.


خانه امامزاده ای:
این خانه در محله ی " مصلی عتیق" یزد واقع شده و متعلق به دوره ی قاجار است. این خانه نمونه ی بارز معماری سنتی و معرف هنر ، ذوق و توانایی معمار یزدی است.


خانه موید علایی:
در خیابان امام خمینی شهر یزد و نز دیک مجموعه تاریخی امیر چخماق قرار دارد و همین امر ، این ساختمان را از سایر خانه های قدیمی مشابه متمایز می سازد. این خانه متعلق به دوره قاجار و محل سکونت " دکتر حسین علایی" فرزند " آقا سید یحیی موید علایی" بود.


خانه لاری ها:
این خانه در " محله فهادان" یزد واقع شده و از بناهای دوره قاجار است. از این خانه در حال حاضر به عنوان محل اداره ی میراث فرهنگی استفاده می شود.


خانه قلم سیاه:
قدمت این خانه به دوران قاجار میرسد و معماری خانه یادآور زندگی سنتی یزد است.


باغهای تاریخی:
مراد از باغ در این استان باغهایی است که از لحاظ طراحی معماری و محوطه سازی و ردیف کاری درختان مفاهیمی خاص را در خود دارند و بیشتر به عنوان فضای سبز و محل استراحت و تفریح در گذشته استفاده می شد.
در استان یزد علیرغم کویری بودن و مشکل کم آبی باغهایی یافت می شود که نشانه ذوق و خلا قیت معماران یزدی است. از میان این باغها می توان به باغ دولت آباد ، باغ خان ، باغ مشیر ، باغ گل کار ، باغ محمودیه ، باغ پهلوان پور مهریز ، باغ تیتو بافق ، باغ حافظی طزرجان و باغ گلشن طبس اشاره کرد .
در این میان باغ دولت آباد با داشتن بلند ترین باد گیر ایران و جهان به ارتفاع 33 متر از شاهکارهای مهندسی معماران یزدی است. از دیگر خصوصیات این باغ می توان به داشتن فضاهایی نظیر عمارت هشتی ، کلاه فرنگی ، تالار آیینه و حوضچه هایی با سنگهای مرمرین اشاره کرد که به جای مانده از دوران زندیه است.



آب انبارها:
یکی از شاخص ترین نشانه هایی که منظر عمومی یزد را از دیگر شهر های کشور متمایز می کند آب انبارهای آن است. معماران چیره دست یزدی طی قرنها با احداث آب انبارهایی زیبا "آب" را در قلب کویر ایران به کام تشنگان خسته و گرمازده گوارا کرده اند. در گذشته شدت گرما توام با کمبود شدید آب این هنر مندان را بر آن داشت تا در دل زمین به ایجاد محلی برای ذخیره آن بپردازند.

مردمان این دیار در گویش محلی از آب انبار با عنوان "امبار"(ombar)یاد می کنند.
آب آب انبارها از طریق هدایت آبهای باران و برف تامین می شده و امروزه این آب انبارهای تاریخی که روزگاری محل اصلی تامین آب بوده به دست فراموشی سپرده شده و مخازن آنها از آب خالی شده است.
خنک بودن این اماکن در قدیم باعث شده بود تا از آن به عنوان یخچال نیز استفاده شود و از طریق نصب میخهایی بر روی دیوارها مواد غذایی خود را در آن نگهداری کنند. از آب این اماکن برای آشامیدن استفاده می شده است ، ولی در کتابهای تاریخ یزد از منابع آبی با عنوان "چاههای آب سرد" نیز یاد شده که برای شستشو و رفع دیگر نیازها کاربرد داشته است.
معماران یزدی ، خشت و آجر به همراه ملات "ساروج" (مخلوط خاکستر ،آهک و ماسه) را در کنار هم قرار داده و به شکل زیبایی آب انبارها را احداث کرده اند.

سقف این اماکن به صورت نیم دایره ساخته شده که در اصطلاح محلی به آن "طاق ضربی" می گویند. این طاق ها با محاسبات دقیق و بدون استفاده از آهن و تیر آلات ساخته شده و خلق آن از توان معماران امروزی خارج است.


یخچالها:
در کنار تمام بناهای سنتی ، یخچالهای قدیمی ، غریب ترین عناصر معماری هستند که با ایجاد یخچالهای برقی تقریبا به باده فراموشی سپرده شده اند.
در حال حاضر تعداد معدودی از این یخچالها باقی مانده است. از پیشینه تاریخی یخچالها تا دوره صفویه اطلاعاتی در دست نیست. تنها در سفر نامه ی دکتر "جان فرایر" در قرن "یازدهم" اشاره می کند که "در این زمان ذخیره سازی یخ ؛ رسمی متداول و دیرین سال شمرده می شود " و امکان آن می رود که همراه با مغولان وارد ایران گردیده است .
استان یزد نیز با وجود کویری بودن از این معماری بی بهره نبوده است و هنوز در جای جای آن از جمله شهرستان میبد و ابرکوه نیز می توان آثار این شاهکار معماری را مشاهده کرد.


یخچالها به طور عمده از سه قسمت تشکیل شده اند:
1 - دیوار طویل سایه انداز:در طول روز از تابش آفتاب بر روی آبهای منجمد شده در حوضچه ها جلو گیری می کند. دیوار ها از پایین دارای ضخامتی زیاد بوده و به تد ریج در بخشهای فو قانی از قطر آنها کاسته می شود.
2 - حوضچه های تولید یخ: گودال مستطیل شکل است که به موازات دیوار سایه انداز و در بخش شمالی آن حفر شده و طول آن اندکی کمتر از طول دیوار بوده است. این گودال محل تهیه یخ در شبهای سرد زمستان بود.
3 - مخزن یخ:این مخازن معمولا در پشت دیوار سایه انداز و در بخش جنوبی آن و در بعضی موارد بوسیله یک یا چند مدخل ورودی به بخش شمالی راه می یابد. انبار یخ نیز گودالهای عمیق و بزرگی هستند که در وسط مخزن یخ حفر شده اند. شکل این گودالهای در یخچالهای گنبد دار به صورت دایره می باشد.



بادگیرها:
شهر یزد همواره در بین ایرانیان به شهر باد گیرها معروف است که در واقع این باد گیرها سیستم تنفسی شهر محسوب می شوند که بیشتر در فضاهای مسکونی و قدیمی تعلق دارند . بادگیر به عنوان یک سیستم سرمایشی، تهویه مطبوع را با استفاده از انرژی تجدید پذیر باد فراهم میکند.
" محمد کریم پیر نیا" معمار و پژوهشگر یزدی،در رساله اش،باد گیرها را به" شش های یک شهر کویری" تشبیه کرده است. در معماری سنتی ایران،بارزترین روش مدیریت جریان هوا و دمای هوا در ساختمان ها،بادگیرها هستندکه بر بام خانه ها یا آب انبارها بنا می شده است.

باد گیر هااز لحاظ شکل بیرونی چند دسته هستند . ساده ترین نوع باد گیر یک جناحی است که بسیار کوچک و محقر بر فراز محفظه ای مانند سوراخ بخاری در پشت بام ساخته می شود. در این روش برای پرهیز از گزند گرد بادها و توفانهای سهمگین، باد گیر را فقط در جهت بادهای خنک و نسیم های مطبوع می سازند جبهه های دیگر آن را مب بندند.
در برخی موارد باد گیرهای یک طرفه را پشت به بادهای شدید و آزار دهنده می سازند و در واقع این بادگیر عملکرد تهویه و تخلیه را انجام می دهد.
ابعاد آن نسبت به سایر انواع کوچکتر و شکل آن اولیه تر است. این مسیر مورب (که در بالای بام دیده می شود)پس از اتصال به کانال عمودی داخل دیوار و پنجره خروجی داخل ساختمان مانند بخاری در یک ضلع اتاق قرار می گیرد و تهویه را انجام می دهد.

از نامهای باستانی و گوناگون بادگیر مانند واتفر،باد هنج، باتخان، خیشور، خویش خوان، خیشود، ماسوره و هواکپ بر می آید که پدیده ای بس کهن است.
مصالح ساختمانی باد گیر، معمولا خشت خام، آجر ، گل،گچ و چوب شورونه می باشد. چوب شورونهاز چوب هایی است که دارای استحکامی عالی است و در برابر حمله موریانه نیز مقاوم است.
گاه نیز ترکیب دو اثر معماری بنایی زیبا را بهوجود می آورد. مانند آب انبار شش بادگیری که در دوره قاجاریه ساخته شده است.



مساجد:مساجد به عنوان یکی از آثار دینی در هر سرزمین اسلامی همیشه نمود داشته است. بالاخص اگر دیار مذهبی باشد. شهر یزد که از سالهای دیرینه عنوان" دارالعباده" شناخته شده ، نیز دارای مساجد بسیار زیبای تاریخی است که تنها مسجد جامع آن همه روزه مورد بازدید گردشگران داخلی و خارجی قرار می گیرد.
در اینجا تعدادی از این مساجد را معرفی خواهیم کرد:


مسجد ریگ
این مسجد که کاروانسرایی مخروبه بوده، توسط امیر معز الدین اشرف بنا گردیده است. منار گلی مزین به کاشی با خطوط و نقوش هندسی، قفسه ای چوبی در بالای منار، کتیبه خط ثلث بر کاشی معرق در سه طرف سردر، در کنده کاری دو لنگه ای، کاشی های شش ضلعی فیروزه ای و آبی با حاشیه های سیاه و سفید مرسوم قرن نهم هجری در بدنه محراب و طاق نمای محراب با گچ کاری مقرنس از ویژگی های مهم این مسجد به شمار می رود

مسجد جامع کبیر یزد
یکی از با ارزش ترین میراثهای تاریخی هنری و گنجینه ای از معماری اسلامی موجود در شهر یزد است. بانی ساختمان اصلی مسجد را علاء الدوله گرشاسب آل بویه در قرن ششم هجری قمری می دانند، ولی مسجد کنونی مربوط به آل مظفر و تیموریان قرن هشتم و نهم هجری است. از امتیازات هنری و معماری این مسجد می توان قدرت و استواری کاشیکاری های نفیس و جالب و سردر بلند آن است.

مسجد فرط
نام این مسجد که در منابع تاریخی به صورتهای "پذک" ،"پتک" ،"فرط" آمده است در دوران عمارت یکی از سرداران عباسی بر ولایت یزد ،به نام "احمد بن محمد زمچی" احداث گردیده است.

مسجد جامع فهرج
تنها مسجد به جای مانده از قرن اول هجری در ایران ، که گویا پس از فتح ولایت یزد بدست سپاهیان اسلام بنا گردیده ، اما کتیبه ای که صدق این مدعا را ثابت کند، در دسترس نیست.
در آخر باید گفت که یزد از سرزمین های باستانی ایران است که با توجه به افسانه های تاریخی می توان اذعان کرد که ریشه ی تاریخی فراوانی دارد.

این شهر هم اکنون به نمایشگاهی خشتی تبدیل شده است.
در مکتب معماری یزد (حرمت)و (حجاب) یک اصل تلقی می شود. خانه ها از تجاوز سمعی و بصری به دور است.

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٢:٠٥ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/٩/٤